اجاره در احادیث

مؤسسه آموزش و تحقیقات فقه اقتصادی طیبات

اجیری(پیمان کاری)

امام على عليه السلام درباره آيه «ما روزى ايشان را ميانشان قسمت مى كنيم» ـ فرمود:  أخبرَنا سبحانَه أنَّ الإجارةَ أحدُ مَعايشِ الخَلْقِ، إذ خالفَ بحكمتِهِ بينَ هِمَمِهم و إرادتهِم و سائرِ حالاتِهم، و جعلَ ذلكَ قِواما لِمَعايِشِ الخَلْقِ، و هُو الرّجُلُ يَستأجِرُ الرّجُلَ ··· و لو كانَ الرّجُلُ منّا يُضْطَرُّ إلى أن يكونَ بَنّاءً لنفسهِ أو نَجّارا أو صانعا في شيءٍ مِن جميعِ أنواعِ الصَّنائعِ لنفسِهِ ··· ما استقامَتْ أحوالُ العالَمِ بتلكَ، و لا اتّسعُوا لَه، و لَعَجِزوا عَنهُ، و لكنّهُ أتْقَنَ تدبيرَهُ لِمخالَفتِهِ بينَ هِمَمِهِم، و كلُّ ما يُطلَبُ مِمّا تَنصَرِفُ إليهِ همّتُهُ ممّا يَقومُ بهِ بعضُهُم لبعضٍ، و لِيَستَغنيَ بعضُهُم ببعضٍ في أبوابِ المَعايِشِ الّتي بها صَلاحُ أحوالِهِم.

خداوند سبحان [با اين آيه] به ما خبر داده كه اجاره و اجيرى يكى از راههاى معيشت مردمان است؛ زيرا به حكمت خود، همّتها و خواستها و ديگر احوال مردم را متفاوت قرار داد و اين امر را مايه قوام معيشت آنها ساخت. از اين رو، مردى مرد ديگر را اجير مى كند … اگر هر كس ناچار مى شد كار بنّايى يا نجّارى و يا هركار ديگرى را خودش براى خودش انجام دهد، نه كارهاى دنيا سامان مى گرفت و نه مردم فرصت و توانايى انجام همه اين كارها را داشتند؛ اما خداوند با متفاوت ساختن خواسته هاى مردم، تدبيرى استوار كرد تا انسان هر چه را بخواهد، ديگران برايش انجام دهند و بدين سان هر كدام با كمك ديگرى آن طور كه مصلحت حالش اقتضا دارد، امور زندگانى اش را پيش ببرد.

کراهت اجیر شدن

امام صادق عليه السلام: مَنْ آجَرَ نفسَهُ فقد حَظَرَ على نفسِهِ الرِّزْقَ. و في روايةٍ اُخرى: و كيفَ لا يَحْظرُهُ، و ما أصابَ فيهِ فَهُو لربِّهِ الّذي آجَرَهُ؟

كسى كه خود را اجير [ديگرى ]كند، مانع روزى خود شده است. در روايتى ديگر آمده است: چگونه مانع روزى خود نشده، حال آن كه دسترنجش از آنِ كار فرمايى است كه او را اجير خود كرده است؟!

الكافى ـ به نقل از عمّار ساباطى ـ: به ابو عبد اللّه (امام صادق عليه السلام )عرض كردم: الرّجُلُ يَتّجِرُ، فإنْ هُو آجَرَ نَفسَهُ اُعطِيَ ما يُصِيبُ في تجارتِهِ، فقالَ: لا يُؤاجِرْ نفسَهُ، و لكنْ يَسترزِقُ اللّه َ عزّ و جلّ و يَتَّجِرُ، فإنّهُ إذا آجَرَ نفسَهُ حَظَرَ على نفسِهِ الرِّزْقَ.

شخصى مى تواند تجارت كند، با اين حال اگر خودش را اجير [ديگرى ]سازد، به اندازه اى كه خودش تجارت كند، به او داده مى شود.فرمود: اجير نشود؛ بلكه از خداوند بزرگ روزى طلبد و دست به تجارت زند؛ زيرا اگر اجير شود، مانع روزى خود شده است.

دلالی در اجاره

امام صادق عليه السلام: و قد سُئلَ عنِ الدّارِ يَكْتَرِيها الرَّجُلُ ثُمَّ يَستأجِرُها مِنه غيرُهُ بأكثَرَ ـ: لا، إلاّ أن يُحْدِثَ فيها شَيئا.

وقتى از ايشان پرسيده شد:مردى خانه اى را اجاره مى كند و سپس شخص ديگرى آن خانه را به قيمتى بالاتر از او اجاره مى گيرد ـ فرمود: درست نيست، مگر آن كه تغييرى در آن خانه ايجاد كند.

الكافى ـ به نقل از محمّد بن مسلم ـ: از امام باقر يا صادق عليهما السلام، پرسيده شد: أنَّهُ سُئلَ عنِ الرَّجُلِ يَتَقبّلُ بالعَمَلِ فلا يَعملُ فيهِ و يَدفَعُهُ إلى آخرَ فيربَحُ فيهِ، قالَ: لا، إلاّ أن يَكونَ قد عَمِلَ فيهِ شَيئا.

فردى كارى را بر مى دارد ؛ اما خودش آن را انجام نمى دهد ؛ بلكه به ديگرى وا مى گذارد و در اين ميان سود مى برد. فرمود: نه، مگر آن كه خودش نيز مقدارى از آن كار را انجام دهد.

ستم کردن در حق اجیر

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: مَن ظَلَمَ أجِيرا أجرَهُ أحبَطَ اللّه ُ عَملَهُ و حَرّمَ علَيهِ رِيحَ الجَنّةِ، و إنّ رِيحَها لَتُوجَدُ مِن مَسيرَةِ خَمسِمائةِ عامٍ.

كسى كه مزدِ اجيرى را كم دهد، خداوند عملش را باطل مى گرداند و بوى بهشت را كه از مسافت پانصد ساله به مشام مى رسد، بر وى حرام مى كند.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: إنّ اللّه َ عزّ و جلّ غافِـرُ كلِّ ذنبٍ، إلاّ مَنْ أحدَثَ دِينا، أو غَصَبَ أجِيرا أجرَهُ، أو رَجُلٌ باعَ حُرّا.

خداوند عزّ و جلّ هر گناهى را مى آمرزد مگر گناه كسى را كه دينى نو آورد، يا مزد اجيرى را نپردازد يا يك فرد آزاد را بفروشد.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: إنَّ اللّه َ عزّ و جلّ غافِرُ كلِّ ذنبٍ، إلاّ رَجُلٌ اغتصَبَ أجِيرا أجرَهُ أو مَهْرَ امرأةٍ.

خداوند عزّ و جلّ هر گناهى را مى آمرزد مگر مردى را كه مزد اجير (كارگر) يا كابين زنى را نپردازد.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: ظُلمُ الأجِيرِ أجرَهُ مِن الكبائرِ.

کم دادن مزد اجير (كارگر)، از گناهان كبيره است.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله:  قالَ اللّه ُ تعالى: ثلاثةٌ أنا خَصْمُهُم يومَ القيامةِ: رجُلٌ اُعطِيَ بِي ثُمَّ غَدَرَ، و رجُلٌ باعَ حُرّا فأكلَ ثَمنَهُ، و رجُلٌ اسْتَأجَرَ أجِيرا فاسْتَوفى مِنهُ و لَمْ يُعْطِهِ أجرَهُ.

خداوند متعال فرمود: سه نفرند كه در روز قيامت من خود مدّعى ايشانم: كسى كه با من پيمان ببندد سپس پيمان بشكند، كسى كه انسان آزاد را بفروشد و بهاى فروش او را بخورد، و كسى كه كارگرى را اجير كند و از او كامل كار بكشد اما مزدش را نپردازد.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: ألاَ مَن ظَلَمَ أجِيرا اُجْرتَهُ فلَعنةُ اللّه ِ علَيهِ.

هان! لعنت خدا بر كسى كه مزد مزدبَرى را كامل نپردازد.

مستدرك الوسائل ـ به نقل از اصبغ بن نباته ـ: خدمت امير المؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام در مسجد كوفه نشسته بودم كه مردى از قبيله بجيله ـ كه كنيه اش ابو خديجه بود ـ پيش آمد و عرض كرد: يا أميرَ المؤمنينَ، أ عِندَكَ سِرٌّ مِن سِرِّ رسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله تُحدِّثُنا بهِ ؟ قال: نَعَم ؛ يا قَنبرُ ائتِني بالكِتابةِ، فَفَضَّها فإذا ··· مَكتوبٌ فيها: بسمِ اللّه ِ الرّحمنِ الرّحيمِ، إنّ لَعنةَ اللّه ِ و ملائكتِه و النّاسِ أجمعينَ على مَنِ انْتَمى إلى غيرِ مَواليهِ. و لَعنةُ اللّه ِ و ملائكتِهِ و النّاسِ أجمعينَ على مَن أحْدَثَ في الإسلامِ حَدَثا أو آوى مُحْدِثا. و لَعنةُ اللّه ِ و ملائكتِهِ و النّاسِ أجمعينَ على مَن ظَلَم أجِيرا أجْـرَهُ.

اى امير مؤمنان! آيا رازى از رازهاى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله دارى كه برايمان باز گويى؟ فرمود: آرى؛ اى قنبر! آن نوشته را بياور. پس آن را گشود··· در آن نوشته بود: به نام خداوند بخشاينده مهربان، لعنت خدا و فرشتگان او و همه مردمان بر كسى كه خود را به غير بستگان خويش نسبت دهد و لعنت خدا و فرشتگان او و همه مردمان بر كسى كه در اسلام بدعتى گذارد يا بدعتگذارى را پناه دهد و لعنت خدا و فرشتگان او و همه مردمان بر كسى كه حقّ كارگر را بخورد.

تعیین کارمزد

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: إذا اسْتَأجَرَ أحدُكُمْ أجِيرا فَلْيُعلِمْهُ أجْرَهُ

هرگاه فردى از شما كارگرى مى گيرد، مزدش را براى او مشخّص كند.

امام على عليه السلام: نَهى [ رسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله ] أن يُسْتَعمَلَ أجيرٌ حتّى يُعلمَ ما اُجرتُهُ.

پیامبر خدا صلى الله عليه و آله نهى فرمود از اين كه كارگرى، پيش از تعيين مزدش، به كار گرفته شود.

امام صادق عليه السلام: مَن كانَ يُؤمنُ باللّه ِ و اليومِ الآخِرِ فلا يَسْتعمِلَنَّ أجيرا حتّى يُعلِمَه ما أجرُهُ.

كسى كه به خدا و روز واپسين ايمان دارد، نبايد كارگرى را به كار بگيرد مگر آن كه او را از مبلغ مزدش مطلّع سازد.

امام رضا عليه السلام:  اعلمْ أنّهُ ما مِن أحدٍ يَعملُ لكَ شيئا بغيرِ مُقاطَعَةٍ ثُمَّ زِدْتَهُ لذلكَ الشَّيءِ ثلاثةَ أضعافٍ على اُجْرَتِهِ إلاّ ظَنَّ أنّكَ قَد نَقَصْتَهُ اُجرتَهُ. و إذا قاطَعتَهُ ثُمَّ أعطَيتَهُ اُجرتَهُ حَمِدَكَ علَى الوَفاءِ، فإنْ زِدْتَهُ حَبّةً عَرَفَ ذلكَ لك، و رأى أنّكَ قَد زِدْتَهُ.

بدان كه اگر كسى مزدش معيّن نشود و براى تو كارى انجام دهد و در عين حال، مزد او را سه برابر بپردازى، باز گمان مى كند كه مزدش را كم داده اى. اما اگر با او قطعى كنى و آن گاه مزدش را بپردازى، از اين كه اجرتش را كامل داده اى سپاسگزار خواهد بود و اگر ذره اى بيشتر از مزدش بدهى، مى فهمد كه به او بيشتر داده اى.

آداب پرداخت مزد

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: أعطُوا الأجيرَ أجرَهُ قَبلَ أنْ يَجِفَّ عَرَقُهُ.

مزد كارگر را پيش از آن كه عرقش خشك شود بدهيد.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: أعطُوا الأجيرَ أجرَهُ ما دامَ في رَشحِهِ.

مزد كارگر را هنگامى كه هنوز عرق بر تن دارد بپردازيد.

الكافى ـ به نقل از شعيب: تَكارَيْنا لأبي عبدِ اللّه ِ عليه السلام قَوما يَعملونَ في بُستانٍ لَهُ، و كانَ أجَلُهُم إلَى العَصْرِ، فلمّا فَرغوا قالَ لِمعتّبٍ: أعطِهِم اُجورَهُم قبلَ أنْ يَجِفَّ عَرَقُهُم.

گروهى را اجير كرديم كه تا عصر در باغ ابو عبد اللّه (امام صادق عليه السلام ) كار كنند. همين كه كارشان تمام شد، آن حضرت به معتّب فرمود: پيش از آن كه عرق آنان بخشكد مزدشان را بپرداز.

منبع: میزان الحکمه، جلد اول