اهمیت اصل کسب و کار در اسلام

مؤسسه آموزش و تحقیقات فقه اقتصادی طیبات

مقدمه

کار و تلاش اقتصادی علاوه بر نقش مثبت در تعالی شخصیت انسان و کسب درآمد، توسعه و پیشرفت جامعه را در پی دارد. و به عنوان پایه و اساس نظام اقتصادی هر جامعه‌ای به شمار می‌رود.

انسان موجودی است که قابلیت رشد و توسعه ظرفیت‌های وجودی خویش را داراست. مطابق آیات و روایات این رشد و تعالی، چه در بعد مادی و چه معنوی، تنها در سایه سعی و تلاش، محقق شده و امکان پذیر می‌باشد. در این درس به آیات قرآن و روایات ائمه معصومین علیهم السلام در موضوع «اهمیت کسب و کار و فعالیت اقتصادی در اسلام» پرداخته می‌شود.

1- اهمیت کسب و کار در قرآن

طبق تعالیم‌قرآن کریم، هر چند خداوند متعال هر آنچه روی زمین است را برای انسان آفریده است[2] اما در عین حال، بهره‌مندی انســان از این مواهب تخصیص یافته را منحصراً در گرو کار و کوشش می‌داند و‌می‌فرماید: «برای انسان بهره‌ای جز سعی و کوشش او نیست.»[4] اما این کار و تلاش اقتصادی فرد یا اجتماع است که این مواهب را کسب نموده و به فعلیت می‌رساند.

در سوره ملک می‌خوانیم: «او کسی است که زمین را برای شما رام کرد، پس به گوشه و کنار آن، رهسپار شوید واز روزی آن، استفاده کنید.»[6]
از این آیه استفاده می‌شود که حتی روز جمعه که در روایات، بر اختصاص آن به عبادت تأکید شده است؛ مانعی برای فعالیت‌های اقتصادی سازنده بعد از اقامه نماز جمعه نیست.

2- اهمیت کسب و کار و فعالیت اقتصادی از منظر روایات

انبیا و اولیای الهی علیهم السلام نیز همواره پیروان خود را به کار و کوشش دعوت می‌کردند[8] ,[10]

روایات زیادی ما را به این مطلب سوق می‌دهند که تصور نکنیم تلاش در راه معاش چیز کم اهمیتی هست؛ بلکه آن را هم پایه جهاد دانسته‌اند.
چنانچه پیامبر اسلام فرمودند: لَیس الجهادُ اَن یَضرِبَ بِسَیفِه فی سَبیلِ الله؛ اِنَّما الجهادُ مَن عَالَ والِدَیهِ و عَالَ ولَدهُ، فَهُوَ فِی جهادٍ؛ وَ مَن عَال نَفسهُ یَکفها عَن الناسِ فَهُو فی جهادٍ.

جهاد فقط آن نیست که کسی در راه خدا شمشیر زند؛ بلکه سرپرستی، آن فرد، از پدر و مادر و فرزندانش نیز جهاد است، پس چنین کسی در حال جهاد است؛ و نیز آن کس که خود را تأمین می‌سازد تا از مردم بی نیاز باشد، او هم در حال جهاد است. [12]

امام صادق علیه‌السلام افزون بر ترغیب به سوی فعالیت‌های اقتصادی، آن را یکی از عوامل آرامش روح انسانی دانسته و به غلامش مصادف، چنین دستوری ‌داد: مکانی پر درخت و یا ملک ثابت و غیرمنقولی به دست آور! چرا که هر‌گاه برای شخصی حادثه‌ای یا مصیبتی رخ نماید و احساس کند که برای تأمین خانواده خود پشتوانه‌ای دارد، روح و جانش راحت‌‌‌تر خواهد بود …»[14]

بعضی انسان‌ها برخی مشاغل را در شأن خود ن می‌دانند و شخصیت خود را بالا‌‌تر از آن می‌دانند و حاضرند بیکار و سربار جامعه خود باشند اما تن به آن کار ندهند.پیامبر اسلام با نهی از این تفکر فرمودند: کاری که نوعی پستی ظاهری دارد، بهتر از گدایی از مردم است.

تحمل غربت در جستجوی روزی

از نظر اسلام شغل انسان هر چه به محل زندگی او نزدیک‌‌تر باشد پسندیده‌‌‌تر است. زیرا شغل، مقدمه رفاه و آسایش زندگی انسان است تا انسان در سایه آسایش فراهم آمده در عبادت و معنویت نیز کوشا باشد. اما در مواقعی که به خاطر نوع شغل، همانند تجارت یا نظا می‌بودن یا علت‌های دیگر، انسان مجبور است وطن خود را ترک کرده و به دیار غربت برود، اسلام، انتخاب چنین شغلی و تحمل غربت را محبوب خداوند معرفی می‌کند. امام صادق علیه‌السلام با اشاره به این مطلب فرمودند: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَیُحِبُّ الِاغْتِرَابَ فِی طَلَبِ الرِّزْقِ.

همانا خدای تبارک و تعالی تحمل غربت در جست و جوی روزی را دوست می‌دارد.[16]

از آن حضرت سؤال شد؛ پاک‌ترین درآمد فرد چیست؟ فرمودند: درآمد حاصل از کاری که انسان با دست خود انجام می‌دهد و هر معامله نیکو. [18]

هر کسی از دست رنج خود استفاده کند از پل صراط همانند برق خیره‌کننده می‌گذرد.

اهمیت این موضوع تا بدانجاست که در روایات، کسی که از دسترنج خود تغذیه کند روز قیامت در شمار انبیا محسوب می‌شود و مثل ثواب انبیا را به دست می‌آورد.[20] و در قیامت از هر دری که بخواهد وارد بهشت می‌شود. [22]

ارزش کار و کارگر

زمانی که رسول خدا از جنگ تبوک باز می‌گشت سعد انصاری از پیامبر استقبال کرد.

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم با او مصافحه نمود، دست‌های پینه بسته سعد، توجه پیامبر را به خود جلب کرده، پرسیدند: این درشتی و پینه دستانت چیست؟ سعد گفت: من با طناب و بیل به کار مشغول هستم و درآمدی را که از این راه به دست می‌آورم به مصرف خانواده‌ام می‌رسانم. پیامبر فرمود: “هذِهِ یَدُّ لا یَمَسُّها النّارُ ” این دستی است که آتش جهنم به آن نخواهد رسید.[24] و سربار و نانخوار مسلمانان باشد. [26]پیامبر اسلام نیز وقتی می‌شنیدند که جوانی بیکار است می‌فرمودند از چشمم افتاد.[28]

تلاش اقتصادی در سیره پیامبران و امامان علیهم السلام

پیامبران و امامان بزرگوار ما فقط مردم را دعوت به فعالیت و تلاش اقتصادی نمی‌کردند بلکه خودشان نیز عملاً به انواع فعالیت‌های اقتصادی نظیر چوپانی، خیاطی، کشاورزی، زره بافی و … می‌پرداختند.[30], [32]

در این درس به گوشه‌ای از فعالیت‌های مختلف اقتصادی که انبیا و اولیای الهی همپای مردم عادی بلکه بیش از آنان انجام داده و طلب روزی می‌کردند و آن را به عنوان فضیلت محسوب می‌کردند، اشاره می‌شود.

حضرت آدم علیه‌السلام

امام باقر علیه‌السلام از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم نقل فرمودند:
خداوند زمانی که حضرت آدم را روی زمین فرود آورد، دستور داد تا با دست خودش کِشت و کار کند و از دسترنج خویش بخورد، حال که بهشت و نعمت آن را پشت سر نهاده است. [34]

حضرت داود علیه‌السلام

امیر‌مؤمنان در کلا می‌فرمودند: در وجود رسول خدا اسوه نیکویی برای توست؛ تا اینکه می‌فرمود و اگر خواستی به عنوان سومین اسوه، به داود نبی تأسی کن، او زنبیل‌های دستباف از لیف خرما می‌ساخت و با بهای آن نان جو می‌خرید و مصرف می‌کرد. [36]

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم

اسباط بن سالم نقل می‌کند: روزی به حضور امام صادق علیه‌السلام شرفیاب شدم، آن حضرت پرسید: عمربن مسلم چه می‌کند؟ گفتم: حالش خوب است، اما دیگر تجارت نمی‌کند. امام علیه‌السلام فرمود: ترک تجارت کار شیطان است – این جمله را سه بار تکرار کرد – آنگاه حضرت ادامه داد: رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم با کاروانی که از شام می‌آمد، معامله می‌کرد و با بخشی از درآمد آن معامله، قرض‌های خود را ادا می‌کرد و بخشی دیگر را در میان نیازمندان فامیل تقسیم می‌نمود. امام در ادامه فرمود: خداوند در مورد تاجران خداجو و با تقوا می‌فرماید: «رجالٌ لا تلهیهم تِجارة ولا بَیعٌ عَن ذِکرِ الله»[38]

در کتب اهل سنت نیز وارد شده که رسول خدا چوپانی نیز کرده است. نقل می‌کنند که آن حضرت فرمود: موسی علیه‌السلام در حالی به پیامبری بر انگیخته شد که چوپانی می‌کرد؛ و داود علیه‌السلام هم در حالی به پیامبری برانگیخته شد که چوپانی می‌کرد؛ و من نیز در حالی برانگیخته شدم که در [منطقه] اجیاد برای طایفه‌ام چوپانی می‌کردم. [40]

امام صادق علیه‌السلام تلاش حضرت را این گونه توصیف می‌کنند:

امیرالمومنین (علیه‌السلام) بیل می‌زد و زمین را برای کشت آماده می‌کرد و پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم هسته خرما را با دهان خویش می‌مکید و آن را می‌کاشت و همان هنگام خرمابُن شکوفه بر می‌آورد. [42]

امام سجاد علیه‌السلام

در مورد کار کردن امام سجاد علیه‌السلام، از امام صادق علیه‌السلام چنین نقل شده است:

«جدم امام سجاد علیه‌السلام صبح از منزل برای طلب روزی خارج می‌شد، شخصی پرسید کجا تشریف می‌برید؟ فرمود: می‌روم تا به خانواده‌ام صدقه دهم، آن شخص با تعجب پرسید: صدقه به خانواده؟ حضرت فرمود: هر کس دنبال کسب حلال برود و برای طلب مال و رزق حلال برای عیال و خانواده خود حرکت کند مصداق صدقه از جانب خدای سبحان است.»[44]

امام صادق علیه‌السلام

ابو عمرو شیبانی می‌گوید: روزی امام صادق علیه‌السلام را مشاهده کردم که در یکی از باغ‌های خود لباس کار پوشیده و بیل به دست گرفته و مشغول فعالیت است. آن حضرت چنان با جان و دل کار می‌کرد که بدن مبارکش خیس عرق بود. پیش رفتم و عرضه داشتم: جانم به فدایت، اجازه بفرمایید من به جای شما بیل بزنم و این کار سخت را انجام دهم. امام از پذیرش پیشنهاد من امتناع کرده و فرمود: «اِنّی اُحِبُّ اَن یَتاَذَّیُ الرجل بحر الشمس فی طلب المعیشه؛ دوست دارم انسان برای به دست آوردن درآمد حلال در مقابل آفتاب آزرده شود.».[46]

امام کاظم علیه‌السلام

امام کاظم علیه‌السلام نیز همانند اجداد خود در جهت کسب روزی حلال، خود را به رنج و مشقت وا می‌داشتند.

علی بن ابی حمزه از پدرش نقل می‌کند که امام کاظم علیه‌السلام را دیدم که در زمینی کار می‌کرد و گام‌هایش در عرق خیس شده بود. به آن حضرت عرض کردم فدایت شوم! مردانِ [پیشکار و کارگر] کجایند؟ فرمود:ای علی! آن کس که از من و پدرم بهتر بود، در زمین خویش و با دست خود کار می‌کرد. به آن حضرت عرض‌کردم: او که بود؟ فرمود: پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم و امیرالمومنین علیه‌السلام و همه پدران من با دست خود کار می‌کردند؛ و این کردار پیامبران و رسولان و جانشینان ایشان و شایستگان است.

[2]. سوره هود، آيه 6.
[4]. سوره هود، آيه 6.
[6] . سوره جمعه، آیه 10.
[8] . کافی، ج5، ص84. امام صادق علیه السلام: خداوند متعال زیادی خواب و بی کار بودن را دشمن می‌دارد…
[10] . بحارالأنوار، ج99، ص17.
[12] . کنزل العمال، ج5، ص607.
[14] . کافی، ج5، ص76.
[16] . من لایحضره الفقیه، ج3، ص163.
[18] . جامع‌الأخبار، ص139.
[20] . جامع‌الأخبار، ص139.
[22] . مستدرک‌الوسائل، ج13، ص23.
[24]. کنز العمال، ج16، ص284.
[26]. کافی، ج5، ص85.
[28] . دعائم‌الإسلام، ج2، ص14.
[30] . مستدرک‌الوسائل، ج13، ص24.
[32] . مستدرک‌الوسائل، ج13، ص25.
[34]. مستدرک‌الوسائل، ج13، ص24.
[35] . مستدرک‌الوسائل، ج13، ص23.
[37] . سوره نور، آیه37.
[39] . کنز العمال، ج11، ص509.
[41] . کافی، ج5، ص92.
[43] . وسایل الشیعه، ج12، ص43.
[45] . وسائل الشیعه، ج17، ص39.
[47] . کافی، ج5، ص75-76.