اهمیت حلال بودن کسب و کار از دیدگاه اسلام

مؤسسه آموزش و تحقیقات فقه اقتصادی طیبات

مقدمه

با نگاهی اجمالی به آیات نورانی قرآن و روایات درمی‌یابیم که قرآن هرگز ما را به چشم‌پوشی از موهبت‌های الهی دعوت نکرده و فقر را ارزش و نعمت به حساب نیاورده است؛ که در درس های گذشته به آن‌ها اشاره شد. اما تنها قیدی که در آیات و روایات برای به دست آوردن ثواب و اجر کار و تلاش بر آن تأکید شده این است که درآمد باید از کار حلال حاصل شده باشد. لذا باید موازین دین در به دست آوردن درآمد مورد توجه واقع شود. ما در این درس به تعدادی از آیات و روایات وارده در این موضوع اشاره خواهیم کرد .

تاکید قرآن بر حلال بودن کسب و کار

قرآن می‌فرماید: «کُلُوا مِنْ طَیبَاتِ مَا رَزَقْنَاکُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَکِنْ کَانُوا أَنْفُسَهُمْ یظْلِمُونَ».[2]
«اموال و فرزندان کافران باعث تعجب تو نشود زیرا خداوند می‌خواهد آنان را بدین وسیله در دنیا عذاب کند و در حال کفر جانشان به در آید».

و باید توجه داشت که اهمیت داشتن موضوع کسب و کار، نباید انسان را از یاد خدا غافل کند؛ که در این صورت موجب خسران ابدی و ‌ای بسا، مقدمه‌ای برای کسب حرام خواهد شد. لذا قرآن به مؤمنین هشدار می‌دهد که دلبسته دنیا نشوند؛ آنجا که می‌فرمایید:
«رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَهٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ». [4]
پاک‌ترین درآمد آن است که از کسب حلال بدست آمده باشد.
و نیز فرمود: «کسی که در طلب رزق حلال از شهری به شهری رود، مانند کسی است که در راه خدا جهاد کند»[6]

آثار کسب حلال در روایات

یکی از مسائلی که همواره ذهن مردم و به خصوص قشر متدین را به خود معطوف داشته است، استفاده از لقمه حلال در زندگی است که اثرات فراوانی برای استفاده از لقمه حلال در آیات و روایات بیان شده و داستان‌‌‌هایی نیز در طول تاریخ در این مورد نقل شده است. امروزه کسب حلال و استفاده از غذای حلال در همه جوامع حتی در کشورهای غربی و ضد اسلامی‌نیز مورد توجه مردم واقع شده است. باتوجه به این‌که کسب حلال علاوه بر اثرات مادی، دارای اثرات معنوی بسیاری نیز می‌باشد به تعدادی از آن‌ها اشاره می‌شود.

آمرزش گناهان

خدای متعال با توجه به رحمت واسعه‌اش[8]
«کسی که با خستگی به سبب کوشش روزانه برای کسب حلال، شب را به صبح برساند، آمرزیده می‌شود».
و در روایت دیگری چنین فرموده‌اند: «إنَّ مِنَ الذُّنُوبِ ذُنُوباً لایُکَفِّرُ‌ها صَلاهٌ وَ لاصَدَقَهٌ قِیلَ یا رسولَ اللهِ فَما یُکَفِّرُ‌ها قالَ الهُمُومُ فی طَلَبِ المَعِیشَهِ».[10]

آثار کسب و ارتزاق از حرام

به‌طور قطع در نظام جهان هستی، هر کاری اثری بر جای می‌گذارد؛ هر چند در مواردی این اثر به طور محسوس قابل رؤیت نباشد. یکی از این موارد، اثر لقمه حرام بر وجود انسان است. از دید ظاهری فرقی بین غذای حلال و حرام نیست، اما لقمه حرام اثری بر جان آدمی‌دارد که کشف آن از محدوده علوم ظاهری بشری خارج است.

پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) فرمود:
«هرکسی لقمه‌ای از غذای حرام بخورد تا چهل شب نمازش قبول نمی‌شود، و تا چهل روز دعایش مستجاب نمی‌شود و هر گوشتی که از حرام بروید،

آتش دوزخ برای آن سزاوار‌‌تر است؛ حتی یک لقمه نیز باعث روییدن گوشت می‌شود».[12].
«شما حاضر به شنیدن سخن حق نیستید؛ زیرا شکم‌های شما از غذاهای حرام پر شده است، در نتیجه خداوند بر دل‌های شما مهر زده است».

یکی از مواردی که گاهی در ذهن افراد عامی‌آن‌ها را منحرف از مسیر حق می‌کند، این است که آنان فکر می‌کنند هدف، وسیله را توجیه می‌کند لذا اگر از طریق حرام مالی کسب شود و در راه خیر مصرف گردد هیچ ثوابی عاید فرد نخواهد شد. و در روایات آمده،‌ مال حرام افزایشی ندارد و اگر هم داشته باشد برکتی در آن نیست و آن‌چه از آن انفاق شود اجر و مزدی ندارد؛ و آنچه از آن به ارث گذارد ذخیره آتشی برای او خواهد بود. [14]

انگیزه فعالیت‌های اقتصادی در اسلام

از منظر اسلام فعالیت‌های اقتصادی زمینه ساز کمالات و فضائل انسانی است و اگر فردی با این انگیزه به عرصه اقتصاد وارد شود، افزون بر منافع مادی و ظاهری، به بهره‌های معنوی نیز نایل خواهد شد. عبدالله بن ابی یعفور می‌گوید: در محضر امام صادق علیه‌السلام بودم که مردی از وی پرسید: به خدا قسم! ما به دنبال دنیا می‌رویم و دوست داریم آن را به دست آوریم. امام علیه‌السلام فرمود: تو می‌خواهی با دنیا طلبی و کسب درآمد چه کنی؟ او گفت: می‌خواهم نیازهایم را برطرف کنم، به خانواده‌ام رسیدگی نمایم، صدقه و احسان بدهم و حج و عمره انجام دهم. امام صادق علیه‌السلام فرمود: این‌که دنیاطلبی نیست؛ این به دنبال آخرت و ثواب‌های الهی رفتن است[16]

از منظر امام صادق علیه‌السلام بین کسی که از دنیا به عنوان وسیله‌ای برای کسب آخرت بهره می‌گیرد و بین کسی که دنیا پرستی و جمع مال را پیشه خود نموده است، تفاوت واضح وجود دارد. به این جهت آن حضرت، از سویی دلبستگان به مال دنیا و دنیاپرستان ظاهربین را لعن می‌کند و می‌فرماید: «ملعون ملعون من عبد الدینار و الدرهم[18]؛ طلب روزی از [راه‌های] حلال را هرگز ر‌ها نکن؛ چرا که مال حلال یاور تو در دینت خواهد بود …»

[2] .سوره توبه، آیه200.
[4] . غررالحکم ص 354
[6] . نهج‌البلاغه، خ متقین.
[8]. وسایل الشیعه ج17، ص24.
[10] . وسایل الشیعه ج7، ‌ص145.
[12] . بحارالأنوار، ج45، ص8.
[14] . کافی، ج5، ص124.
[16] . تهذیب الاحکام، ج1، ص377.
[18] . وسائل الشیعه، ج17، ص34.