ربای در تمدید مهلت بدهی (ربای جاهلی)

مؤسسه آموزش و تحقیقات فقه اقتصادی طیبات

تعریف

مقدار زيادي است كه براي تمديد مهلت بدهي و دين اخذ مي‌گردد.

توضیح: اگر فردي از كسي به هر دليلي طلبي دارد( مثلا به خاطر قرض يا فروش قسطی مال يا مثلا دكتري به خاطر درمان از بيمار خود مبلغی طلب دارد) و بدهكار در سررسيد، امكان پرداخت بدهي را ندارد مهلت دادن به بدهکار، ثواب دارد و مورد تاكيد اسلام است.

اما این تمديد مهلت بدهي به شرطی صحیح است که بابت این تمدید، زیاده‌ای اخذ نشود. و الا حرام بوده و ربای جاهل نامیده می‌شود.

مثال: شخصي از بانك تسهيلات فروش اقساطي 24 ماهه با اقساط ماهانه 5ميليون ريال براي خريد ماشين اخذ نموده است اما بعد از مدتي به بانك مراجعه مي كند و تقاضا مي كند تا مبلغ اقساط كم شود. در نتيجه مدت پرداخت از 24 ماه به 30 ماه‌افزايش مي يابد و طبيعتا بانك به خاطر اين افزايش مدت ، مبلغي بيشتر از قبل دريافت خواهد كرد. این اضافه دریافت شرعا حرام بوده و ربای جاهلی پدید می‌آید. به همین خاطر بر اساس دستور العمل اجرایی قانون بانکداری بدون ربا، تسهیلات فروش اقساطی قابل تمدید نمی‌باشد.

علت نامگذاري به رباي جاهلي

در عصر جاهليت و صدر اسلام ، يكي از شيوه‌ها – و شاید رایج‌ترین نوع ربا- این گونه بود که رباخواران افراد نيازمند را به نحوي بدهكار مي كردند ـ مثلا با قرض دادن يا فروش نسيه كالاي مورد نيازش ـ و چون می‌دانستند که بدهکاران نیازمند، در اغلب موارد، نمی‌توانند بدهی خود را به موقع بپردازند و تقاضای تمدید مهلت بدهی خواهند داشت برای تمدیدهای متعدد زیاده مرکب در نظر می‌گرفتند طوری که در مدتی کوتاه، کل بدهی فرد مساوی ارزش وثیقه می‌شد. به عبارتي، بدهكار حق داشت با پرداخت درصدي، هر ميزان كه بخواهد تأخير نمايد تاجايي كه وثيقه‌هايش تكافوي اصل و فرع را بنمايد.

تفاوت رباي جاهلي با جريمه تاخير

وقتي فردي اقساط خود را با تأخير مي‌پردازد و از او جريمه دريافت مي شود. اگر معناي جريمه‌اين باشد كه مشتري مي تواند با پرداخت جريمه، اقساط را با تاخير واريز نمايد اين دقيقا رباي جاهلي است. اما اگر منظور بانک، کنترل مشتری باشد، به‌این معنا که به مشتری بگوید: من در وام یا تسهیلاتی که به شما داده‌ام به حد کافی سود مطلوبم را در نظر گرفته‌ام و بیش از آن نمی‌خواهم. فقط باید  به‌طور مرتب اقساط را بپردازید تا من بتوانم مدیریت مالی داشته باشم و اگر به موقع نپردازید من برای تنبيه شما و عبرت ساير مشتريان مجبورم این مقدار جریمه بگیرم و مشتري در ضمن عقد اين شرط را قبول و امضا نمايد، در اين صورت اخذ جريمه‌ایرادی ندارد.

معناي وجه‌التزام

اصطلاحاً اینگونه جریمه را “وجه‌التزام” می‎‌گویند. یعنی مبلغي برای ملتزم ساختن مشتریان برای پرداخت به موقع بدهی،نه وسیله‌اي برای سود بردن.

نظر شورای نگهبان قانون اساسی
واقعیت این است که در مورد جریمه تأخیر بین مراجع معظم تقلید اختلاف نظر وجود دارد اما بانک‌ها بر اساس نظر شورای نگهبان قانون اساسی اقدام به دریافت جریمه تأخیر می‌نمایند. از نظر شورای نگهبان، اخذ جریمه تأخیر با سه شرط ایراد ندارد:

1- به صورت وجه‌التزام باشد نه راهی برای سود کردن بیشتر. به عبارتی، اخذ جریمه موجب حق برای تأخیر نگردد.

2- اخذ وجه‌التزام در قرارداد و به عنوان شرط ضمن عقد قید شده باشد.

3- مشتری در ابتدای قرارداد نسبت به‌این وجه‌التزام آگاه بوده و رضایت داشته باشد.