میزان دریافت سود در معاملات از نظر اسلام
یکی از مواردی که همیشه برای عموم مردم مورد سؤال است، این که در معاملات، اعم از معاملات بانکی و خارج از بانک، طرفین چقدر می‌توانند سود ببرند و آیا برای این اقدامات درصد خاصی در اسلام تعیین شده است؟ ما سعی داریم در این بخش به این سؤال پاسخ بدهیم.
سؤال:
اولاً: آیا در اسلام سودی که برای فروش کالا به صورت نقد یا نسیه گرفته می‌شود، درصد معینی گفته شده است و اگر چیزی تعیین نشده، چنانچه بیشتر از عرف بازار سود بگیریم و مشتری هم رضایت داشته باشد آیا سود به دست آمده و کار ما حرام است؟
ثانیاً: آیا رعایت انصاف واجب شرعی است یا یک توصیه اخلاقی است؟
ثالثاً: آیا دولت می‌تواند قیمت اجناس را تعیین کند یا درصد سودبری را مشخص نماید؟
شما با انتخاب نام هر کدام از مراجع عظام تقلید می‌توانید فتاوای ایشان را ملاحظه نمایید.
فتوای آیت الله شبیری زنجانی(دامت برکاته)
فتوای آیت الله صافی گلپایگانی(دامت برکاته)
سؤال: چرا بانك‌ها معمولاً یك نرخ مشاركت را براى كلیه عقود در نظر مى‌گیرند؟ آیا وجود تفاوت عقود مختلف در بازدهى و ریسك آن، كه طبیعتاً درجات یا نرخ‌هاى مشاركت متفاوتى را مى‌طلبد، با نفس بانكدارى اسلامى مطابقت دارد یا خیر؟
جواب: در عقود مشروعه نحوه معامله در حدود مشروع بستگى به تراضى متعاملین دارد و متعاملین ملزم به اینكه مقدار بازدهى را در نظر بگیرند نمى‌باشند.[1]
[1]– آیت‌الله صافی گلپایگانی، جامع‌الاحكام، ج۲، سؤال ۲۰۰۲.
فتوای آیت الله مکارم شیرازی(دامت برکاته)
سؤال1: میزان سود براى كاسب و مغازه‌دار شرعاً و عرفاً چند درصد می‌باشد؟
جواب: سود میزان معینى ندارد و بستگى به رضایت طرفین دارد، مگر در كالاهایى كه از سوى نظام اسلامى قیمت خاصی براى آن تعیین شده باشد. ولى رعایت انصاف درهرحال بسیار خوب است.
سؤال۲: با توجّه به اینكه قانون واتّحادیه 24% سود براى فروشندگان تصویب نموده، اگر كاسبى بیش از این مقدار سود از مصرف‌کنندگان دریافت كند، آیا حلال است؟
جواب: از قوانین و مقررات نظام اسلامى تخلّف نكنید.
سؤال۳: كالایى را براى فروش (مثلاً) به قیمت صد تومان خریده‌ایم، كه با 20% سود، آن را 120 تومان مى‌فروشیم. پس از مدتى همان كالا را باید 150 تومان بخریم، كه در این بین از اصل سرمایه 30 تومان ضرر داده‌ایم و اگر این روال ادامه داشته باشد، اصل سرمایه هم از كف خواهد رفت. حال چه كنیم كه هم سودِ عادلانه داشته باشیم و هم ضرر نكنیم؟
جواب: نرخ كالا را شخص فروشنده می‌تواند تعیین كند؛ ولى در این گونه موارد بهتر این است كه اجناسى را كه ارزان خریده‌اند، ارزان بفروشند (با سود عادلانه) و اجناسى كه گران مى‌خرند، گران بفروشند (با سود عادلانه).[1]
سؤال۴: مغازه‌دار، اجناس نسیه 2 ماهه و 4 ماهه به قیمت بیشتر از نقد خریدارى می‌کند. ولى درموقــــع فروش، همان قیمت نسیه كه خریده به اضافه سود 40% یا بیشتر، از مشتریان نقداً دریافت می‌نماید. این نوع معاملات چه حكمى دارد؟
جواب: اشكالى ندارد، ولى اگر حكومت قیمتى براى آن تعیین كرده، آن را رعایت كنید.[2]
[1]– استفتائات جدید، ج 3، سؤال 516.
[2]– استفتائات جدید، ج 3، سؤال 517.
شرح کارشناسی
در پاسخ به این سؤال که میزان دریافت سود در معاملات، از نظر اسلام چقدر است؟ نظر همه مراجع عظام تقلید بر این است که سود، درصد معینی ندارد و میزان سود توافقی است البته رعایت انصاف ، خوب است.
اسلام برای میزان سود در خریدوفروش و انواع معاملات دیگر، نرخ خاصی را تعیین نکرده است و تعیین آن را بر عهده عرف بازار و تراضی طرفین معامله‌گر گذاشته است. (البته نباید به قدری سود ببرند که عرفاً گفته شود اجحاف و ظلم شده است) لذا در چنین مواردی باید رجوع به عرف بازار نمود و هر مقدار که عرف در معاملات نقد و نسیه و یا مشارکت‌ها و … سود می‌کنند، گرفته شود. البته رعایت انصاف در معاملات از توصیه‌های همیشگی اسلام است.
این مطلبی که گفته شد-تعیین سود به عهده عرف بازار است- در حالت عادی می‌باشد؛ اما اگر بنا به دلایلی حکومت اسلامی نرخ خاصی را برای اجناس و میزان سود آن‌ها تعیین نماید، همه باید از آن تبعیت کنند و تخلف از آن جایز نیست. در نظام اسلامی نیز بانک‌ها می‌توانند به هر میزانی که اجحاف نباشد از مشتریان خود در معاملاتی که انجام می‌دهند سود دریافت نماید؛ اما با توجه به اینکه بانک مرکزی برای انواع عقودی که در بانک‌ها انجام می‌‌گیرد، نرخ خاصی را تعیین نموده است، لذا بانک‌ها باید از این قانون تبعیت کرده و برخلاف آن عمل ننمایند.