دیدگاه غرب به بانکداری اسلامی
مؤسسه آموزش و تحقیقات فقه اقتصادی طیبات
تحقيقات اخير مؤسسات رتبه‌بندی غرب و تحلیل‌های منتشرشده در نشريات غربي نشان می‌دهند بانکداري اسلامي در حال رشد بوده و مؤسسات مالي اسلامي طبق شريعت به‌خوبی مسير بهبود را طي می‌کنند.
جاي شگفتي دارد كه بانكداران غربي كه براي قرن‌ها به پديده‌اي بنام بهره يا «ربا» خو گرفته بودند، بانكداري اسلامي و ماليه اسلامي را با آغوش باز مي‌پذيرند و از خلاقيت‌هاي بانكداران اسلامي، بهره مي‌جويند. درنتیجه بانكداري و ماليه اسلامي كه تا چند سال قبل به‌عنوان يك «وصله ناجور» براي صنعت بانكي و مالي اروپا تلقي مي‌شد، امروزه توانسته است خود را به‌عنوان يك جريان دائمي و مطمئن خدمات‌رساني مالي براي تمام جهانيان مطرح سازد و اعتماد همگان را به خود جلب نمايد.
تقاضاي فزاينده در سطح جهان براي خدمات و ابزارهاي مالي اسلامي
تقاضاي فزاينده در سطح جهان براي خدمات و ابزارهاي مالي اسلامي، توسعه صنعت بانکداري اسلامي را تسريع مي‌کند. ابزارهاي مالي بانکداري اسلامي عمدتاً توسط بانکهاي اسلامي کشورهاي عربي خلیج‌فارس و کشورهاي مسلمان شرق آسيا گسترش‌یافته‌اند اما اکنون توجه کشورهاي اسلامي و غیر اسلامی را در سرتاسر دنيا به خود جلب نموده‌اند.
براي کسب سهم در اين بازار، بانکهاي متعارف کشورهاي مسلمان همگام با غول‌هاي عرصه بانکداري جهان در حال باز کردن پنجره‌هاي اسلامي در ساختمان‌هاي قديمي خود هستند و انگلستان به‌عنوان سرآمد کشورهاي غربي در اين زمينه، اخیراً اجازه تأسيس نخستين بانک کاملاً اسلامي را در اين کشور صادر کرد.
در بازارهايي که بازار مالي اسلامي هنوز گسترش نيافته است، بانک‌ها قادر به تأمین تقاضاي روزافزون مشتريان براي دريافت خدمات مالي اسلامي نيستند.
به گزارش گاردين، رئيس‌جمهور اندونزي در جلسه افتتاحيه پنجمين مجمع جهاني اقتصاد اسلامي که اسفندماه سال گذشته در جاكارتا پايتخت اندونزي برگزار شد به‌وضوح بيان کرد که اکنون زمان آن است كه بانك‌هاي اسلامي به اشاعه تفكر خود در غرب بپردازند.
به نظر وي: مؤسسات مالي اسلامي به‌شدت مؤسسات مالي غربي در بحران مالي اخير لطمه نديده‌اند، چون روي دارايي‌هاي سمي سرمايه‌گذاري نكرد‌ه‌اند.
«يودهويونو» در صحبت‌های خود در مجمع مذکور بيان کرد: بانك‌هايي كه مطابق با قوانين اسلامي در مورد پرداخت بهره و سهيم شدن در مخاطرات اعتباري اداره مي‌شوند ازنظر بسياري از مردم عادلانه‌تر از بانك‌هاي سنتي به‌حساب مي‌آيند. اين بانكها كمتر بر سود تمركز دارند و با جوامعي كه در آنها كار مي‌كنند مهربان‌تر هستند.
بر اساس موارد مطرح در نشست مذکور، تقاضا براي ايجاد مؤسسات مالي اسلامي سال‌هاست كه در جهان اسلام افزایش‌یافته و با توجه به اينکه شريعت اسلام پرداخت و دريافت بهره را ممنوع كرده و آن را نوعي قمار مي‌داند درنتیجه خطر سرمایه‌گذاری بين بانك و سپرده‌گذار تقسيم مي‌شود و بانك انگيزه بيشتري براي تضمين درست بودن معاملات دارد.
بر اساس گزارشاتي که در نوامبر 2007 در کنفرانسي درباره سرمایه‌گذاری و ماليه اسلامي در لندن برگزار شد، بازار بانكداري اسلامي در آن زمان حدود 600 ميليارد دلار بود. اين بازار موقعيتي فعال و پرانرژی در سطح جهاني دارد و پیش‌بینی‌شده تا سال 2012 هرسال 20 درصد رشد را شاهد باشد و اين مقدار حداقل دو برابر سريع‌تر از بانكداري رايج در سطوح كلان است.
در کشورهاي عربي خلیج‌فارس و کشورهاي مسلمان شرق آسيا، 20 درصد مشتريان، خدمات مالي اسلامي را به خدمات مشابه بانکي غير اسلامي با ريسک بازدهي يکسان ترجيح می‌دهند.
در حال حاضر، توجه بانكداران و مديران مؤسسات مالي، صندوق‌های سرمایه‌گذاری کم‌خطر و حتي صندوق‌های بازنشستگي غرب نيز به کانون‌های ماليه اسلامي ازجمله مالزي و خلیج‌فارس (به‌ویژه بحرين)، جلب شده است. سهم خدمات بانکي اسلامي در مالزي هم‌اکنون بالغ‌بر 12 درصد کل نظام بانکي اين کشور است و در 6 کشور عضو شوراي همکاري خلیج‌فارس نيز بالغ‌بر 17 درصد کل دارایی‌های بانکي را خدمات مالي اسلامي تشکيل می‌دهد. به عقيده بسياري از كارشناسان امور بانكي و مالي بین‌المللی، بانكداري و ماليه اسلامي توانسته خود را به‌عنوان يك «سيستم مالي مقتدر» كه حرف‌های زيادي براي گفتن دارد و نمي‌توان آن را انكار نمود، به جهانيان معرفي كند و حقانيت خود را به آنها بقبولاند.
دلايل گرايشات به سمت و سوی بانکداري اسلامي
از دلايل اصلي اين گرايشات به سمت‌وسوی بانکداري اسلامي می‌توان به موارد ذيل اشاره کرد:
يكي از دلايل جذابيت زياد بانكداري اسلامي اين است كه مناطقي كه داراي سریع‌ترین رشد در بانکداري اسلامي بوده‌اند، جزء كشورهاي توسعه‌یافته و ثروتمند جهان محسوب می‌شوند. كشوري همچون مالزي را در نظر بگيريد كه دولت متعهد شده است تا سال 2010، 20 درصد سيستم مالي را به سمت اصول اسلامي سوق دهد، هدفي كه قبلاً بسيار آسان و در دسترس به نظر می‌رسید.
رشد مالي مالزي در عرصه‌های جهاني انعكاس گسترده‌ای يافته است و يكصدو پنجاه موسسه در سراسر دنيا در حال حاضر به عرضه خدمات و محصولات بانكداري اسلامي می‌پردازند و بيش از 200 ميليارد دلار در اختیار دارند.
بر اساس جديدترين ارزيابي به‌عمل‌آمده در رابطه با گستردگي اين بازار، علاوه بر آسياي شرقي، خاورميانه و لندن نيز به‌عنوان مراكز مهم درحال‌توسعه اين بانكداري شناخته‌شده‌اند.
انطباق با اصول اخلاقی همچون مذهب
اين برداشت كه بانكداري اسلامي فقط مختص مسلمانان است،ايده نادرستي است. 90 درصد مشتريان خدمات بانكداري اسلامي در بانك HSBCC را شرکت‌های غیرمسلمان تشكيل می‌دهند. بانكداري اسلامي را شايد به تعبيري بهتر بتوان، مجموعه‌ای از اصول اخلاقي دانست تا يك چارچوبي از قوانين مذهبي و به‌طورقطع اصول اخلاقي كه زيربناي بانكداري اسلامي را تشكيل می‌دهند. از فرامين الهي و قرآن منبعث شده‌اند؛ اما حتي براي غیرمسلمانان نيز ارائه‌کننده مجموعه‌ای از ارزشها است كه در بانكداري تجاري و جهان تجارت از اهميت زيادي برخوردار است.
به‌عنوان مثال يكي از اصول مهم “gharar”است كه اغلب به‌عنوان يك مانع و سدي در برابر فريب و حيله تعبير می‌شود اما در اصل متضمن مفاهيم گسترده‌تری همچون پاسخگويي و شفافيت در معاملات می‌باشد، اما در غرب چنان ارزشهاي اخلاقي در نظام بانكداري رايج ديده نمی‌شود و به‌تدریج براي مردم مشكلاتي را ايجاد كرده است. بانكداري اسلامي شامل اصول اخلاقي است كه در برخي از صندوق‌های سرمایه‌گذاری غربي دیده‌شده است و طبق اين اصول سرمایه‌گذاری در شرکت‌هایی كه درآمد آنان از محل تنباكو و قمار تأمین می‌شود، ممنوع اعلام‌شده است.
شناخت چالش‌ها، تشخيص فرصت‌ها
گرچه بانكداري اسلامي از جاذبه زيادي برخوردار است اما اين به معناي کم‌اهمیت جلوه دادن ممنوعيت اخذ بهره يا ربا نيست. در بانكداري اسلامي بهره يا ربا مطالبه نمی‌شود زيرا در ربا كسب پول از محل پول صورت می‌گیرد نه از طريق پرداختن به کسب‌وکار و به همين دليل از آن تحت عنوان استثمار نيز تعبيه می‌شود. بنا به دلايل مشابه، بانكداري اسلامي همچنين از كار با شركتها و موسساتي كه ميزان بدهي بسيار بالايي دارند، ممانعت می‌ورزد.
تفاوت و تنوع محصولات بانك‌های اسلامی
محصولات بانكداري اسلامي متفاوت‌تر از بانکداري متعارف است. بنابراين وام‌دهی نيز مستلزم ابزارهاي جديد است، طوری که بانکهاي اسلامي در سود حاصل از سرمایه‌گذاری شرکت‌های دریافت‌کننده وام سهيم می‌شوند و درنتیجه سپرده‌گذاران، هم می‌توانند ضرر كنند و هم سود.
در محصولات سرمایه‌گذاری نيز تفاوت زيادي ديده می‌شود ازجمله اجتناب از سرمایه‌گذاری‌های نامطمئن و ريسك دار.
سيستم بانكداري اسلامي هنوز راه زيادي براي پيشرفت و تكامل دارد و اين امر بانكها را با مشكلات متعددي از بازارهاي كفايت سرمايه تا پروژه‌های تأمین مالي مواجه می‌سازند. مطابقت با اصول شريعت و استاندارهاي بانكداري بین‌المللی يكي از موانع جدي پيش روي صنعت بانكداري اسلامي است و يكي از عرصه‌های پرخطري است كه پرخطر نيز باقي خواهد ماند.
اطلاعات و تخصص كافي در رابطه با بانكداري اسلامي بسيار ارزشمند است.
شركاي تجاري که هم داراي تجربه عملي در محيط بانكداري اسلامي هستند و هم از فرصت‌هاي درآمدزايي آن اطلاع دارند، بسيار ارزشمند هستند. سیستم‌های بانكداري اسلامي يا غير اسلامي بايد خدمات بانكداري نوين از عمليات پاياپاي چكها تا مديريت دارايي ريسك را بر اساس مشتري محوري عرضه كنند. سیستم‌های بانكداري نوين فرصت عرضه بهترين خدمات و عملكردها را فراهم می‌آورد و هنگام ورود به بازارهاي جديد، به استاندارد كردن شیوه‌ها می‌پردازد.
نوآوری و انعطاف پذیری
علاوه بر موارد فوق، سیستم‌های بانكداري اسلامي، انعطاف‌پذیر نيز بايد باشند. خدمات و محصولات مختلفي كه در سيستم بانكداري اسلامي درحال‌توسعه يافتن و شکل‌گیری هستند بدين معناست كه اين صنعت بايد از نوآوری‌ها و توسعه راهكارهاي تجاري حمايت كند. انعطاف‌پذیري در زیرساخت‌های تكنولوژيكي سيستم بانكداري از ضروريات است.
يکي ديگر از دلايل گرايش روز افزون به محصولات مالي اسلامي و رونق يافتن بانكداري اسلامي، افزايش چشمگير قيمت نفت طي چند سال اخير و سرازير شدن دلارهاي نفتي به منطقه خلیج‌فارس و خاورميانه بوده است. تا چند سال قبل هرگاه قيمت نفت كمي افزايش مي‌يافت سرمايه گذاران و شيوخ عرب اقدام به سپرده گذاري در بانکهاي غربي مي‌نمودند، حال‌آنکه گرايش آنها به سرمایه‌گذاری در بانك‌هاي كشورهاي اسلامي، به‌ویژه بانك‌هاي اسلامي، بيشتر و بيشتر شده است به‌نحوی‌که طي سه سال گذشته كه جهان شاهد افزايش قابل‌ملاحظه قیمت‌های نفتي بوده است، بيش از 60 درصد دلارهاي مازاد نفتي در بانکهاي اسلامي منطقه خلیج‌فارس سرمایه‌گذاری شده است. دليل اين مسئله نيز كاملاً روشن است. سرمایه‌گذاری در بانکهاي اسلامي، هم مطمئن و پرسود است و هم با عقايد مذهبي و اعتقادي سرمايه گذاران مسلمان سازگار مي‌باشد.
در ابعاد كلان اقتصادي نيز بانک‌ها و مؤسسات مالي اسلامي، عملكرد موفقي را طي ساليان اخير از خود ارائه داده‌اند. آنها ديگر به‌طور كامل به فاينانس خصوصي و شركتي وابسته نيستند و شانس خود را در تأمین مالي پروژه‌های عظيم و زيربنايي كشورهاي حوزه خليج‌فارس و خاورميانه مي‌آزمايند كه در اكثر موارد نيز در اين حوزه كامياب بوده‌اند. علاوه بر اين، سرمايه گذاران بین‌المللی كه تمايل زيادي به متنوع سازي سرمايه‌گذاري‌هاي خود ازنظر جغرافيايي و كيفي دارند، در اغلب موارد منطقه خلیج‌فارس و بانك‌هاي اسلامي آن را به‌عنوان يكي از گزينه‌هاي اصلي سرمایه‌گذاری خود برمی‌گزینند و براي نيل به اهداف و مقاصد خود به رعايت اصول و قوانين شريعت اسلام نيز تن در مي‌دهند. آرول كانداسامي رئيس بخش بانكداري اسلامي در شركت سرمایه‌گذاری بركلي مي‌گويد: امروز، شما به‌عنوان يك سرمایه‌گذار جهاني، حتماً بايد سرمایه‌ای در اين منطقه [خلیج‌فارس و خاورميانه] داشته باشيد.
اگرچه برخي از سرمايه گذاران بین‌المللی، از بيم اينكه بازارهاي ثانويه مناسبي براي محصولات مالي اسلامي به‌ویژه صکوک وجود ندارد، ترجيح مي‌دهند تا از ورود به اين حيطه‌ها خودداري كنند، اما بايد دانست كه به‌سختی مي‌توان در برابر وسوسه‌های شيرين و پرسود برآمده از پروژه‌های انتشار صکوک مقاومت نمود. بر اساس جديدترين آمار منتشرشده ميزان گردش و مبادلات صکوک در جهان، در هرروز بيش از 10 ميليون دلار است.
يکي از پارامترهاي نهايي که بايد به ذکر آن پرداخت، قابليت اعتماد و اطمينان است. اگر بانکداري اسلامي به‌عنوان بخشي که از مجموعه خاصي از اصول اخلاقي پيروي می‌کند، شناخته‌شده است و در اين رابطه از بهترين طرز فکر و شيوه برخوردار است، پس در هر نقطه از جهان که معرفي و عرضه شود، مورد اعتماد نيز قرار می‌گیرد.
بانکداري اسلامي يک بخش جذاب و پرکشش، اما نوپا، سودآور و پرمنفعت ولي پيچيده است، بنابراين مهارت و تخصص در حوزه بانکداري و مالي از یک‌سو و تسلط بر مسائل شرعي و ديني از سوي ديگر از ضروريات است.
بانکداري اسلامي که زماني تنها حس کنجکاوي غربی‌ها را تحريک می‌کرد، اکنون به پدیده‌ای در حال رشد تبدیل‌شده و سهم بزرگي از بازار اقتصاد کشورهاي حوزه خلیج‌فارس را در اختيار گرفته است.
همکاري «مؤسسه اوراق بهادار و سرمایه‌گذاری بريتانيا» با «مؤسسه امور مالي لبنان» به‌منظور ايجاد مهارت‌های تخصصي درزمینهٔ بانکداري ازجمله نمونه‌های فعاليت بانکهاي اسلامي در غرب محسوب می‌شود.
بر اساس آمار اعتبار خدمات مالي بريتانيا حساب‌هایی که خواستار تسهيلات بانکي مبني بر قوانين شرع اسلام هستند از 200 ميليارد دلار به 500 ميليارد دلار افزایش یافته و هر سال نيز 10 تا 15 درصد افزايش می‌یابد. ازآنجاکه قوانين شرع، رباخواري را ممنوع کرده است، بيشتر مسلمانان انگلستان در زمينه خريد خانه با مشکل مواجه هستند.
«بانک اسلامي بريتانيا» که سپتامبر 2004 آغاز به کار کرد، فراتر از شعب خود در لندن، بيرمنگام و لستر، خدمات پستي و تلفني به مسلمانان ارائه می‌دهد و همچنين اخیراً شعبي را در سراسر اين کشور تأسيس کرده است. بانک دويچه، بزرگترين بانک آلمان نيز در راستاي افزايش مشتريان و جمعيت مسلمانان خدمات خود را بر اساس قوانين اسلامي و قانون شرع ارائه می‌کند.
بسياري از بانکهاي مشهور غربي نيز شعبه‌هایی را در کشورهاي اسلامي تأسيس و خدمات خود را با موازين شريعت اسلامي همسان می‌کنند تا علاوه بر ارائه خدمات، مشتريان بيشتري به دست آورند. در ميان اين نمونه‌ها می‌توان به فعاليت بانک HSBC به‌عنوان يکي ازبزرگترين گروه‌های بانکداري در جهان و سومين بانک بزرگ جهان در مالزي اشاره کرد. بانک Lloyds TBS نيز بانک بزرگ بريتانيايي است که طي اقدامي منحصربه‌فرد حساب بانکي تازه‌ای را براي تاجران مسلمان افتتاح کرد تا امکان دسترسي آنها به ساير بانک‌ها نيز گسترده‌تر شود.
در حال حاضر اقتصاد اسلامي در بخش صنعت اقتصاد جهاني، به‌سرعت رشد می‌کند.
پائيز سال گذشته بانک هانگ سنگ، دومين بانک بزرگ هنگ‌کنگ که بخشي از بانکداري بزرگ HSBC محسوب می‌شود بخش سرمایه‌گذاری‌های اسلامي خود را فعال کرد. هنگ‌کنگ آخرين منطقه‌ای است که اخیراً وارد فهرست بلند مؤسسات بین‌المللی شده که به اقتصاد اسلامي توجه دارند، پيش از آن سيتيگروپ، HSBC، دويچه بانک فعاليتهاي بانکداري اسلامي خود را توسعه داده‌اند.
در آسيا اقتصاد اسلامي به‌سرعت در حال رشد است و مالزي تلاش می‌کند به‌عنوان يک قطب منطقه‌ای در اين عرصه شناخته شود. اندونزي، تايلند و سنگاپور نيز از ديگر کشورهايي هستند که بخش اقتصاد اسلامي خود را توسعه داده‌اند. سال گذشته تونس و مراکش نيز نخستين بانکهاي اسلامي خود را تأسيس کردند. وام‌ها و اوراق بهادار اسلامي در ایالات‌متحده و بريتانيا نيز روند رو به رشدي را طي می‌کنند.
بانکداري اسلامي به‌جای سود که در قوانين شرع حرام است سود يا ضرر خود را با مشتريان سهيم می‌شود. بر اساس اين نظام، بانک با مشتريان خود ارتباط نزديکي داشته و پروژه‌های مشترکي را با هدف فروش به شخص ثالث ايجاد می‌کنند.
ميزان دارایی‌های بانکهاي کشورهاي اسلامي طي سالهاي 1998 تا 2003 به‌طور متوسط 7/13 درصد افزايش داشته است، اما اين ميزان طي چند سال گذشته تقريباً دو برابر شده است. سود در نظام بانکداري اسلامي 50 درصد در سال 2003 افزايش يافته و بازگشت ارزش خالص آن نيز بيش از 15 درصد افزايش داشته است.
گسترش و رونق بانکداري اسلامي در ميان کشورهاي اسلامي از يک سو و تقاضاي کشورهاي غربي مبني بر تطابق قوانين بانکداري خود با قوانين اسلام نيز از سوي ديگر رشد چشمگير اين نوع نظام سود ده اسلامي را رقم‌زده است. صنعت بانکداري اسلامي که تقريباً سه دهه پيش آغاز به فعاليت کرده، رشد قابل‌توجهی داشته و توجه بسياري از سرمايه گذاران و بانکداران سراسر دنيا را به خود جلب کرده است. انگيزه سودآوری و نيروهاي موجود در بازار، بانکداري اسلامي را نيز همانند سایر فعالیت‌های تجاري تقويت می‌کند و به‌پیش می‌راند، بانکداري اسلامي درآمدزا و سودآور است اما درعین‌حال از چالش‌های متعددي نيز برخوردار است. بانکهايي که تمايل به فعاليت در چنين محيطي هستند، نيازمند شناخت و اطلاع کامل از اين بخش و داشتن تجربه مسلم در اين حيطه می‌باشند.