ربای معاملی
این نوع ربا در زمان های قدیم كه مبادله كالا با كالا رواج داشت بیشتر رایج بود. اما امروزه كه بیشتر معاملات بوسیله پول انجام می‌شود، ربای معاملی كمتر مطرح می‌شود و غیر از مواردی خاص، این نوع ربا مصداق چندانی ندارد.
مؤسسه آموزش و تحقیقات فقه اقتصادی طیبات
تعریف ربای معاملی
ربای معاملی هر نوع زیاده‌ای است که در معاوضه دو کالای هم جنس اخذ می‌گردد.[1]
مثال1: 100 كیلوگرم برنج را با 120 كیلوگرم برنج معاوضه شود.
مثال2: 100 کیلوگرم برنج با 100 کیلوگرم برنج به‌اضافه 500 تومان پول معاوضه شود.
مثال3: زرگری 20 گرم طلای دست دوم خانمی‌را با 15 گرم طلای دست اول معاوضه کند.
مثال4: در بورس کالا، تیرآهن را با میلگرد به مقداری بیشتر تعویض می‌کنند.
مثال5: 100 کیلوگرم برنج تایلندی با 50 کیلوگرم برنج هاشمی‌اعلا معاوضه گردد.
چند نکته در مورد ربای معاملی
۱- ربای معاملی در كالاهایی جریان دارد كه مكیل و موزون باشد؛ و در کالاهای معدود و مشاهده‌ای ربا وجود ندارد.
توضیح این‌که: کالاها بر اساس معیار سنجش، 3 نوع می‌باشد:
الف) کالاهایی که با وزن کردن سنجش می‌شوند که‌اصطلاحاً به‌این نوع کالاها، «موزون» می‌گویند. مانند طلا و نقره و گوشت و…
ب) کالاهایی که با پیمانه (کیل) سنجش می‌شوند که در اصطلاح به‌این نوع کالاها، «مکیل» گفته می‌شود. مانند: آب، شیر، بنزین، برنج و گندم (البته در برخی از مناطق کشور).
ج) کالاهایی که به صورت عددی یا مشاهده‌ای یا متری سنجش می‌شوند که در اصطلاح، «موزون» نامیده می‌شوند. مانند: خانه، ماشین، فرش، پارچه و…
بنابراین در كالاهایی كه معیار سنجش آنها شمردن، متر کردن، عددی و مشاهده‌ای است؛ (معدودات) ربای معاملی جریان نداشته و حرام نمی‌باشد.[2] به‌این معنا که میتوان دو کالای هم جنس و هم وزن معدود را با زیاده معاوضه نمود.
۲- طبق‌نظر‌مشهور‌فقیهان،تعویض‌كالای‌مرغوب با‌كالای هم‌جنسِ نامرغوب، به زیاده هم، ربای معاملی بوده و معامله مذکور باطل می‌باشد.[3] مانند: تعویض طلای دست دوم با مقدار كمتر از طلای دست اول یا مثال های 3 و 4 و 5 فوق الذکر.
۳- اگر خرید و فروش دو کالای همجنس جداگانه صورت بگیرد به‌این نحو که مثلا فروشنده، برنج نامرغوب را به قیمت معینی به مغازه‌دار بفروشد و سپس برنج مرغوب را با قیمت معینی بخرد، ایرادی ندارد[4]، هر چند در این خرید و فروش‌ها پولی رد و بدل نشود و معامله به ذمّه باشد.
۴- در عملیات بانكی این قسم از ربا وجود ندارد. زیرا بانك، هرگز به معامله كالاهای هم جنس با مشتریان نمی‌پردازد.
۵- همان‌طور که‌از مباحث روشن شد در این نوع ربا، بحث قرض مطرح نیست بلکه معاوضه دو کالای همجنس می‌باشد اما آنچه‌از واژه ربا در بین مردم تلقی وجود دارد همان ربای قرضی است که در بحث بعدی به آن خواهیم پرداخت.
[1] . تحریر الوسیله(ترجمه) ج1، ص418.
[2] . ترجمه تحرير الوسيلةج1، ص: 609.
[3] . توضیح المسائل امام خمینی(ره) ص:471 م2896.
[4] . استفتاءات امام خمینی(ره)، ج2، ص: 147.