پرداخت تسهیلات به شرط سپرده‌گذاری( سپرده وام خواه)
آیا شرط سپرده‌گذاری برای پرداخت قرض‌الحسنه از سوی بانک‌ها از نظر شرعی جایز است یا نه و اگر جایز نیست آیا راه دیگری برای حل این مشکل وجود دارد یا نه؟
یکی از شیوه‌هایی که در صندوق‌های قرض‌الحسنه و نیز در برخی از بانک‌ها مرسوم شده است این است که مشتری وقتی درخواست قرض‌الحسنه دارد بانک اعلام میکند که شما باید برای مدتی مبلغی را تحت قالب قرض در این بانک پس‌انداز کنید تا بعد از مدت مشخص بانک به شما قرض پرداخت نماید. سوالی که پیش می‌آید این هست که آیا شرط سپرده‌گذاری برای پرداخت قرض‌الحسنه از سوی بانک‌ها از نظر شرعی جایز است یا نه و اگر جایز نیست آیا راه دیگری برای حل این مشکل وجود دارد یا نه؟ که در این بخش براساس نظرات مراجع بزرگوار تقلید به این شبهه پاسخ می‌هیم
شما با انتخاب نام هر کدام از مراجع عظام تقلید می‌توانید فتاوای ایشان را ملاحظه نمایید.
فتوای حضرت امام خمینی(رضوان الله تعالی علیه)
سوال: اگر صندوق قرض‌الحسنه برای وام‌گیرنده و معرّف و ضامن شرایطی مانند افتتاح حساب یا مسدود کردن مبلغی وجه نقد تا مدتی معیین، قرار دهد که پس از انقضا مدت، وام بیشتر با مدت زیادتر به وام‌گیرنده بدهد حکم شرعی این‌گونه شرائط چیست؟
جواب:زیادی حکمی، رباست و جایز نیست. گرچه اصل قرضی که داده شده و قرض دوبرابری که بعداً داده می‌شود صحیح است.
[1] . استفتاءات،ج2،ص295، س36.
فتوای حضرت امام خامنه‌ای(مد ظله العالی)
سوال1: صندوق‌هاى قرض‌الحسنه براى دادن وام، امورى را شرط مىکنند که از جمله آنها عضويت در صندوق و داشتن مبلغى به‌عنوان پس‌انداز در آن است و هم‌چنين متقاضى وام بايد ساکن محلهاى باشد که صندوق در آن قرار دارد و برخى شرايط ديگر، آيا اين شرط‌ها حکم ربا را دارند؟
جواب: اشتراط عضويت يا سکونت در آن محله و شرط‌هاى ديگرى که باعث محدوديت پرداخت وام به اشخاص مىشوند اشکال ندارد و شرط بازکردن حساب پس‌انداز در صندوق هم اگر به اين امر برگردد که اعطاى وام اختصاص به آن اشخاص پيدا کند، بدون اشکال است؛ ولى اگر به اين برگردد که وام گرفتن از صندوق در آينده، مشروط است به اين‌که متقاضى وام قبلاً مبلغى پول در بانک گذاشته باشد، اين شرط منفعت حکمى در قرض است که باطل مىباشد.
سوال2: يک صندوق که وام‌هايى را در اختيار اعضاى خود قرار مىدهد، ولى براى دادن وام شرط مىکند که متقاضى وام، مبلغى پول را به مدت سه يا شش ماه در صندوق بگذارد و بعد از گذشت اين مدت به مقدار دو برابر پولى که به صندوق سپرده است به او وام مىدهد و بعد از آن‌که همه وام را پرداخت کرد، پولى که قبلاً در صندوق گذاشته بود به او مسترد مىشود، اين کار چه حکمى دارد؟
جواب: اگر دادن پول به صندوق به اين عنوان باشد که آن پول براى مدتى نزد صندوق به‌صورت قرض بماند، به اين شرط که صندوق هم بعد از آن مدت، وامى دراختيار او قرار دهد و يا وام دادن صندوق مشروط به اين شرط باشد که او قبلاً مبلغى را در صندوق گذاشته باشد، اين شرط در حکم ربا بوده و شرعاً حرام و باطل است، ولى اصل قرض نسبت به هر دو طرف صحيح مىباشد.
اجوبه‌الاستفتائات، جلد2، سئوال1788
اجوبه‌الاستفتائات، جلد2، سئوال1787
فتوای آیت الله موسوی اردبیلی(رحمة الله علیه)
سوال: اخيراً قرض‌الحسنه‌ها شرطي براي دادن وام، قرار داده‌اند كه براي دادن وام معيني، مدتی بايد در آن قرض‌الحسنه سپرده‌گذاري شود، اولاً اين كار چه حكمي دارد؟ ثانياً اين قرض‌الحسنه‌ها عموماً با اين سپرده‌ها فعاليت‌هاي اقتصادي كرده و به سپرده‌گذاران هيچ سودي از درآمدهایي كه دارند نداده و علاوه بر آن كارمزد هم مي‌گيرند. آيا شرعاً صحيح مي‌باشد؟
جواب: اولاً. چنانچه سپرده‌گذاری بدون شرط، بلكه به اميد و انتظار وام بعدي باشد اشكال ندارد.
ثانياً . منافع فعاليت‌هاي اقتصادي پول‌هايي كه به صندوق سپرده شده، ملك او است و كارمزد چنانچه حقيقتاً بيشتر از مزد كارهايي كه انجام مي‌دهد نباشد، اشكال ندارد
استفتاءات موجود در مرکز تحقیقات بانکداری اسلامی بانک مهر اقتصاد ضمیه شماره(59)
فتوای آیت الله روحانی(دامت برکاته)
متن
فتوای آیت الله جوادی آملی(دامت برکاته)
متن
فتوای آیت الله طباطبایی حکیم(دامت برکاته)
متن
فتوای آیت الله سبحانی(دامت برکاته)
سوال: در یکی از بانک ها حسابی وجود دارد که اگر شخصی مبلغی را به مدت شش ماه در بانک بگذارد و در آن مدت چیزی برداشت نکند، بانک پس از پایان آن مدت به مقدار موجودی، به حساب وی پول واریز میکند. آیا این شکل معامله صحیح است؟
جواب: اگر بانک به صورت کلی اعلام کند: به کسانی وام میدهم که مبلغی در حساب خود به مدت شش ماه داشته باشند، وام میدهم و طرف پس از آگاهی از این تصمیم، مبلغی را در بانک بگذارد و پس از گذشت زمان، وام بگیرد، اشکال ندارد، ولی اگر چنین شرطی را جزء قرار داد کنند، در این صورت وام مذکور ربوی می‌شود
آیت الله سبحانی، استفتاءات، ج1، سؤال 842
فتوای آیت الله سیستانی(دامت برکاته)
سوال: بعضی از قرض‌الحسنه‌ها پول مردم را به صورت وديعه گرفته و بعد از مدتی به مردم وام‌هایی پرداخت می¬¬نمايند، آيا اين روال وام گيری اشکال دارد يا خير؟
جواب: چنانچه در قرض اول، وام صندوق شرط شود جايز نيست و به هر حال دريافت وام از صندوق بعد از وديعه سپاری مانعی ندارد.
آیت‌الله سیستانی، استفتائات، سايت اينترنتی، سؤال‌ها و جواب‌ها، قرض‌الحسنه، سؤال 9.
فتوای آیت الله حسینی شاهرودی(دامت برکاته)
متن
فتوای آیت الله شبیری زنجانی(دامت برکاته)
متن
فتوای آیت الله صافی گلپایگانی(دامت برکاته)
سوال1: بعضی از صندوق‌های قرض الحسنه میگویند: در صورتی وام میدهیم كه مثلا 6 ماه یا یك سال در نزد ما سپرده داشته باشید، آیا این شرط صحیح است؟
جواب: اگر پول گذاشتن در صندوق، مشروط به قرض دادن پس از شش ماه باشد، حكم ربا دارد.
سوال2: گرفتن وام به شرط سود یا كارمزد و نیز به شرط گذاشتن پول برای مدتی در حساب، چه حكمی دارد؟
جواب: به‌طور كلی وام به شرط سود و لو به‌عنوان كارمزد و نیز به شرط گذاشتن مبلغی در حساب، ربا و حرام است.والله‌العالم
فتوای آیت الله علوی گرگانی(دامت برکاته)
متن
فتوای آیت الله محقق کابلی(دامت برکاته)
متن
فتوای آیت الله گرامی(دامت برکاته)
متن
فتوای آیت الله مظاهری(دامت برکاته)
سوال: اخيراً قرض الحسنه ها شرطي براي دادن وام قرار داده اند كه براي دادن وام مدت معيني بايد در آن قرض الحسنه سپرده گذاري شود. اين كار چه حكمي دارد؟ و در اين صورت گرفتن وام چه حكمي دارد؟
جواب : چون یک شرط مستقلی است جایز است، ولی چون شبيه به ربا است خوب نیست
ایت الله مظاهری، سایت معظم له، استفتاءات امور بانکی
فتوای آیت الله مکارم شیرازی(دامت برکاته)
سوال1: با متقاضیان وام شرط می‌شود كه براى دریافت وام حتماً حساب پس‌انداز باز كنند و حداقل مبلغى كه براى افتتاح حساب پس‌انداز لازم است را براى چند ماه در پس‌انداز خود داشته باشند؛ آیا چنین شرط‌هایى براى پرداخت وام اشكال ندارد؟
جواب: در صورتى كه این شرط به نفع سایر وام گیرندگان باشد، اشكالى ندارد ولى اگر براى استفاده وام دهندگان باشد، جایز نیست.
سوال2: كیفیت و شرایط یكى از وام‌هاى رایج در بعضى از صندوق‌هاى قرض‌الحسنه به شرح زیر است. لطفاً حكم شرعى آن را بیان فرمایید:
«افراد با هر مبلغى كه مایل باشند، با هر مدّت زمان، به‌صورت حساب پس‌انداز بدون سود، حسابى افتتاح می‌نمایند. در پایان مدّت، پس از استرداد مبلغ پس انداز، (و گاه با حبس مبلغ مذكور تا پایان اقساط) همان میزان وام، با همان مدّت زمان، با كارمزد معمولى به آنان تعلّق می‌گیرد.»
جواب: در صورتى كه این سپرده‌ها براى اعطاى تسهیلات بیشتر به سایر متقاضیان باشد اشكالى ندارد.
سوال3: افرادى به قصد گرفتن وام مسكن، مبلغى پول در بانك قرض‌الحسنه می‌گذارند؛ آیا روایت «كُلُّ قَرْض یجُرُّ مَنْفَعَةً، فَهُوَ رِبا» شامل این جا می‌شود؟
جواب: اگر این كار به وسیله صندوق‌هاى قرض‌الحسنه و به نفع عموم انجام شود، اشكالى ندارد و اگر توسّط مؤسّسات انتفاعى انجام گیرد، اشكال دارد و حدیث «كل قرض یجر منفعة…» مربوط به جایى است كه منفعت عاید شخص وام دهنده شود
استفتائات جدید، ج3، سؤال 1350.
استفتائات جدید، ج3، سؤال 1346.
استفتائات جدید، ج2، سؤال 1709.
فتوای آیت الله نوری همدانی(دامت برکاته)
متن
فتوای آیت الله وحید خراسانی(دامت برکاته)
سوال : بنده از قرض الحسنه وامی با این شرایط گرفتم: دو میلیون پنج ساله گذاشتم شش میلیون گرفتم که با اقساطی که پرداخت میکنم دومیلیون سود میدهم آیا رباست؟ اگرهست چکارکنم؟
جواب: اگر دو میلیون پنج ساله گذاشته اید به شرط اینکه به شما وام بدهند این سپرده گذاری جایز نیست و وامی هم گرفته اید اگر وام بهره دار باشد ربا و حرام است و دادن ربا مثل گرفتن آن حرام می‌باشد
آیت وحید خراسانی، استفتاءات، سایت اینترنتی معظم له، سوالات بانکی،سوال 873
فتوای آیت الله هاشمی شاهرودی(دامت برکاته)
سوال: پول گذاشتن در بانک یا صندوق قرض الحسنه به قصد گرفتن وام چه حکمی‌دارد؟
جواب : اگر گذاشتن پول به صورت قرض و به شرط گرفتن وام باشد جایز نیست و اگر به شرط گرفتن وام نباشد جایز است گرچه قصدش گرفتن وام باشد (قصد موثر نیست شرط ضمن عقد است که موجب حرمت می‌شود).
آیت الله شاهرودی، استفتاءات، سایت اینترنتی معظم له، سوالات بانکی،سوال 1101360107
شرح کارشناسی
امروزه برخی از بانک‌ها برای پرداخت وام یا تسهیلات شرایطی را مقرر نموده‌اند. یکی از این شرایط سپرده‌گذاری می‌باشد. به این معنا که شخصی که تقاضای تسهیلات دارد، ابتدا باید مبلغی نزد بانک سپرده گذاری نماید و مدتی پول وی در بانک بماند سپس بعد از مدتی مشخص، بانک، چند برابر پول وی را تسهیلات (قرض‌الحسنه یا فروش اقساطی یا سایر عقود) می‌پردازد.
مثال1: فردی که 10 میلیون ریال پول لازم دارد باید ابتدا مبلغی مثلا حدود 11 میلیون تومان نزد بانک سپرده گذاری نماید بعد از 4 ماه علاوه بر اینکه بانک مبلغ سپرده وی را ( 11 میلیون تومان) بر می‌گرداند مبلغ 10 میلیون تومان هم وام قرض‌الحسنه پرداخت می‌نماید.
مثال2: فردی که 10 میلیون تومان پول لازم دارد باید ابتدا مبلغی مثلا حدود 2 میلیون و 500 هزار تومان (25 درصد مبلغ درخواستی) نزد بانک سپرده گذاری نماید و بانک حداکثر در مدت یک یا دو هفته، چهار برابر سپرده (یعنی به میزان 10 میلیون تومان) تسهیلات فروش اقساطی با نرخ سود 15٪ پرداخت می‌نماید.
همانطور که از استفتائات مراجع عظام تقلید روشن شد و نیزدر تعریف ربای قرضی آمده این است که هر گونه شرط زیاده به نفع قرض دهنده «ربا» بوده و اخذ آن شرعاً حرام است و فرقی نمی‌کند که این نفع و زیاده به صورت عینی باشد یا حکمی.
بنابراین زیاده دو نوع است: زیاده عینی و زیاده حكمی.
الف: زیاده عینی
عبارت است از هر چیزی که وجود خارجی داشته یا امکان عین بودن را داشته باشد. مانند پول، ساختمان، ماشین و يا هر نوع مال نقدي و غير نقدی…
مثال: 100 هزار توان به شما قرض میدهم به‌این شرط که موقع پس دادن 5 هزار تومان (یا هر کالای دیگری) اضافه‌تر بپردازی.
ب: زیاده حكمی
عبارت است از هر نوع كار یا خدمت یا منفعت.
مثال1: قرض به شرط انجام کار عبادی: 10 میلیون به شما قرض میدهم به شرط اینکه در سفری که به کربلا خواهی داشت، در مقابل ضریح مقدس امام حسین علیه‌السلام به نیابت از من یک زیارت نامه بخوانی.
مثال2: اگر قرض‌دهنده شرط کند که من به شما قرض میدهم به شرط اینکه شما هم بعد از مدتی فلان برابر به من قرض بدهی یا تسهیلات فروش اقساطی با نرخ کم، به من پرداخت نمایی در همه این موارد با توجه به اینکه قرض‌دهنده نفعی را برای خود شرط میکند شرعاً ربا بوده و حرام است
نتیجه‌این‌که: اگر پول خود را به بانک قرض دهیم به این شرط که بانک نیز بعد از مدتی فلان مبلغ تسهیلات بپردازد ربای حکمی بوده و شرعاً حرام است.