جوایز بانکی
بانک‌ها برای حساب‌های قرض‌الحسنۀ پس‌انداز و جاری هیچ سودی پرداخت نمی‌کنند ولی طبق قانون، بانک‌ها در برخی فصول سال جوایزی را پرداخت میکنند که در این بخش حکم جوایز بانکی را از منظر مراجع بررسی می‌نماییم.
ماده 6 قانون در مورد جوایز بانکی می‌گوید: بانک‌ها می‌توانند به منظور جذب و تجهیز سپرده‌ها، با اتخاذ روش‌های تشویقی، از امتیازات ذیل به سپرده‌گذاران اعطا نمایند؛
الف: اعطای جوائز غیر ثابت نقدی یا جنسی برای سپرده‌های قرض‌الحسنه.
ب: تخفیف و یا معافیت سپرده‌گذاران از پرداخت کارمزد و یا حق‌الوکاله.
ج: دادن حق تقدم به سپرده‌گذاران برای استفاده از تسهیلات اعطایی بانکی.
شما با انتخاب نام هر کدام از مراجع عظام تقليد مي‌توانيد فتاواي ايشان را ملاحظه نماييد.
فتواي حضرت امام خميني(رضوان الله تعالي عليه)
«جوایزى كه بانك به جهت تشویق براى ودیعه گذاشتن و قرض و مانند اینها به كسى كه قرعه مقرر، به نام او اصابت كرده می‌دهد، حلال است و مانعى از آن‌ها نمی‌باشد. همچنین است جوایزى كه مؤسسهها بعد از اصابت قرعه جهت تشویق و جلب مشترى می‌دهند؛ و همچنین است آنچه را كه صاحب بعضى از مؤسسهها براى تشویق و زیادشدن مشترى در ضمن بعضى از كالاها قرار می‌دهد؛ پس همۀ اینها حلال است و مانعى از آن نمی‌باشد.»[1]
[1]. ترجمه تحریر الوسیله، ج2، ص 654.
فتواي حضرت امام خامنه‌اي(مد ظله العالي)
سؤال1: مبلغى را در بانك، پس‌انداز كردم و بعد از مدتى، مبلغى را به‌عنوان جایزه به من دادند؛ گرفتن آنچه حكمی دارد؟
جواب: گرفتن جایزه و تصرف در آن اشكال ندارد.[1]
سؤال۲: جوایزى که به سپردههاى قرض‌الحسنه تعلق میگیرد، گرفتن آن‌ها چه حكمی دارد؟
جواب: پساندازهاى قرض‌الحسنه و جایزههاى آن اشكال ندارد.[2]
[1]. آیت‌الله خامنه‌ای، اجوبه‌الاستفتائات، سؤال 1945.
[2]. آیت‌الله خامنه‌ای، اجوبه‌الاستفتائات، سؤال 1946.
فتواي آيت الله سيستاني(دامت برکاته)
سؤال: گذاشتن پول در بانک برای دریافت جایزه چه حکمی دارد؟
جواب: اگر هنگام گذاشتن پول، شرط سود یا شرکت در قرعه‌کشی نشود اشکال ندارد، ولی در صورتی که بانک دولتی یا مشترک باشد، مأذون در گرفتن جایزه به عنوان مجهول‌المالک و تصرف در نصف آن هستید و نصف دیگر آن را به فقیر متدین بدهید.[1]
[1]. آیت‌الله سیستانی، استفتائات، سایت اینترنتی، سؤال‌ها و جواب‌ها، بانک، سؤال 14.
فتواي آيت الله صافي گلپايگاني(دامت برکاته)
سؤال1: جایزه‌هایی که بانك به صاحبان حساب قرض‌الحسنه می‌دهد، چه صورتی دارد؟
جواب: اگر در موقع افتتاح حساب، شرط شركت در قرعه‌کشی نكرده باشند، اشكال ندارد؛ هر چند انگیزۀ شخص از افتتاح حساب، شركت در قرعه‌کشی باشد.[1]
سؤال۲: پولی مربوط به دیگری در حساب بانكی من بود، جایزه بانكی به من تعلق گرفت، آیا جایزه را باید تقسیم كنیم؟
جواب: جایزهای كه بانك می‌دهد مربوط به صاحب حساب است، هر چند موجودی دفترچه مربوط به دیگری باشد.[2]
[1]. آیت الله صافی گلپایگانی، استفتائات موجود در سایت معظم له.
[2]. آیت الله صافی گلپایگانی، استفتائات موجود در سایت معظم له.
فتواي آيت الله مکارم شيرازي(دامت برکاته)
سؤال1: گاهى بانك‌ها به منظور ترغیب مشتریان كه پولشان را به بانك بسپارند و یا حساب باز كنند، جوایزى از طریق قرعه‌كشى قرار می‌دهند، كسى كه قرعه بنام او اصابت كند جایزه‌اى می‌برد؛ آیا این عمل جایز است و جایزه حلال می‌باشد؟
جواب: اگر این كار واقعى باشد نه براى فریب مردم، جایز و حلال است.[1]
سؤال۲: جوایز بانك‌ها مشمول چه عنوان فقهى می‌باشد؟
جواب: نوعى هبۀ بلاعوض براى ایجاد انگیزۀ سپرده‌گذارى است.[2]
سؤال3: واریز نمودن پول به مقدار معین جهت قرعه‌کشی چه حكمی دارد؟ اگر شرط نكند كه پول را به این جهت واریز می‌كند، بلكه داعى او این امر باشد، آیا تغییرى در حكم ایجاد خواهد شد؟ اصولاً آیا بین شرط و داعى فرقى هست؟
جواب: اگر شرط كند اشكال دارد؛ ولى اگر جنبۀ داعى داشته باشد اشكال ندارد؛ و تفاوت این دو از این جا روشن میشود كه شخص سپرده‌گذار براى خود، حقّ مطالبه از بانك قائل نباشد.[3]
[1]. استفتائات جدید، ج 1، سؤال 1380.
[2]. استفتائات جدید، ج 2، سؤال 1694.
[3]. استفتائات جدید، ج 2، سؤال 1695.
فتواي آيت الله نوري همداني(دامت برکاته)
سؤال1: گرفتن جوایز بانك‌ها در دو صورت (افتتاح حساب مشروط به شركت در قرعه‌كشى و بدون شرط) چه حكمى دارد؟
جواب: بانك‌ها براى اینكه افتتاح کنندگان حساب آن‌ها افزایش پیدا كند، مىخواهند براى جلب و تشویق آن ها، مبلغى را به عنوان هِبِه به آن‌ها بدهند، ولى چون نمىخواهند یا نمىتوانند به همۀ آن‌ها هِبِه كنند، لذا با اقدام به قرعه كشیدن به كسانى كه قرعه به نام آن‌ها اصابت مىكند جایزه مىدهند (جایزه یك نوع هِبِه است) بر این اساس، جوایز بانك‌ها در هر دو صورت مذكور در فوق اشكال ندارد.[1]
سؤال۲: افتتاح حساب قرض‌الحسنه در بانك‌ها، مشروط به شركت در قرعه‌كشى و بدون شرط چه حكمى دارد؟
جواب: اگر شرط مربوط به افتتاح حساب است و به قرض مربوط نیست، اشكال ندارد.[2]
[1]. آیت‌الله نوری همدانی، هزار و یک مسئله فقهی، ج 2، سؤال 476.
[2]. آیت‌الله نوری همدانی، هزار و یک مسئله فقهی، ج 2، سؤال 477.
فتواي آيت الله هاشمي شاهرودي(رحمة الله عليه)
سؤال: پولي در بانك براى جايزه بردن گذاشته میشود حکم آن چيست؟
جواب: اگر گذاشتن پول به قصد قرض به شرط جايزه دادن باشد، اين عمل حرام است ولي خود قرض صحيح و شرط آن باطل است و شخص مستحق گرفتن جايزه نيست. و اگر به قصد مضاربه باشد، عمل حلال و صحيح و مستحق گرفتن جايزه است.[1]
[1]. استفتاء اینترنتی از سایت معظم له.
شرح کارشناسي
در پاسخ به این سؤال که حکم جوایز بانکی چیست؟ همه مراجع(بجز آیت‌الله سیستانی) می‌فرمایند: اگر در عقد قرض شرط نشود اشکالی ندارد. آیت‌الله سیستانی می‌فرماید: در صورت عدم شرط جایز است اما در بانک‌های دولتی، جایزه عنوان مجهول المالک دارد و باید نصف آن به فقیر متدین داده شود.
همانطور که در تعریف قرض آمده است، قرض، زمانی ربوی است که زیاده‌ای در ابتدای قرارداد به نفع قرض‌دهنده شرط شود؛ اما «قرض به امید زیاده» ایرادی ندارد؛ به این معنا که گاهی قرض‌دهنده با شناختی كه از قرضگیرنده دارد، میداند كه معمولاً قرضگیرنده با مبلغی اضافه برمیگرداند و لذا قرض‌دهنده به امید این زیاده و بدون اینكه شرط كند، قرض می‌دهد و اتفاقاً وی هم با اضافه برمیگرداند، در این صورت چون شرطی در كار نبوده، زیادۀ مذکور ربا شمرده نمی‌‌شود و دریافت آن ایرادی ندارد و اصطلاحاً به آن، «قرض به امید زیاده» گفته میشود.
جوایز بانکی هم از این باب ایرادی ندارد. به این صورت که قرض‌دهنده، میداند که بانک به برخی از این حساب‌ها بر اساس قرعه‌کشی جوایزی اعطا خواهد کرد و به امید برنده شدن و اخذ جایزه، مبلغی را به بانک قرض می‌دهد و چون شرطی در کار نیست و صرفاً امید برنده شدن است، ایرادی ندارد و در صورت برنده شدن نیز اخذ جایزه حلال است.